Đồng văn, mảnh đất giàu truyền thống của vùng đất học  Thanh Chương. Tháng 8 năm 1951, Trường  cấp 2 gồm 3 xã Thanh Luân, Thanh Tài, Thanh Ngọc được thành lập. Địa điểm Trường đặt tại Đình  Mậu Tài thuộc địa phận xóm Phượng Đình và xóm Thạch Sơn ngày nay. Trường có 1 lớp 5 do thầy Nguyễn  Huê quê xã Thanh Hưng làm Hiệu trưởng, Thầy Nguyễn Quang Lý quê xã Thanh Xuân làm giáo viên. Hết năm học 1955 – 1956 Trường giải thể và sáp nhập về Trường c2 ThanhNamthuộc xã Ngọc Sơn ngày nay. Năm 1964, cuộc chiến tranh phá hoại bằng không quân của Đế quốc Mĩ mở rộng ra toàn Miền Bắc, Đảng, Nhà nước ta quyết định chuyển hướng công tác GD phù hợp với tình hình thời chiến, thực hiện chủ trương đó, các trường c2 được đưa về xã.

     Tháng 8 năm1965, UBND Huyện Thanh Chương quyết định cho 2 xã Thanh Luân và Thanh Tài mở 1 trường c2 gồm 3 khối 6 lớp với trên 300 học sinh. Trường được đặt tại vùng  Hói Tiên Kiều, nay thuộc xóm Tiên Kiều xã Đồng Văn.

Thầy giáo Lê Ngọc Lương Hiệu trưởng cùng 08 thầy cô giáo là những người thầy đầu tiên, giỏi về chuyên môn, tâm huyết với nghề dạy học, từ nhiều miền quê đã về đây, đặt nền móng ban đầu xây dựng nên Trường THCS Đồng văn. Thầy giáo Đỗ Đình Thiệu, Thầy giáo Lê Văn Trình, Thầy giáo Trần Đình Hoè, Thầy giáo Lê Văn Cung, Cô giáo Nguyễn Thị Thuần, Cô giáo Nguyễn Thị Thuý An v..v…luôn luôn được các thế hệ giáo viên, học sinh nhà trường nối tiếp nhau trân trọng.

Những ngày đầu, Trường còn rất khó khăn, cơ sở vật chất hết sức tạm bợ, trường lớp bằng tranh, tre, nứa lá, tài liệu giảng dạy còn thiếu thốn, đời sống của giáo viên và học sinh hết sức khó khăn. Mặc dù vậy, chất lượng dạy học của nhà trường vẫn đạt khá. Năm học này nhà trường có 05 em dự thi học sinh giỏi Tỉnh: Em Trần Đình Chín, Em Nguyễn Xuân Bốn môn Văn; Em Lê Ngọc Xuân, Lê Văn Bằng, Nguyễn Văn Mạo môn Toán. Trong đó em Chín được dự thi miền Bắc, em Xuân, em Bằng, em Mạo được vào học trường Chuyên của Tỉnh.

Những năm sau đó, cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước ngày càng khó khăn, gian khổ và ác liệt. Thầy trò nhà trường với phương châm “thắng Mĩ trên trang sách” đã động viên nhau thi đua dạy thật tốt, học thật tốt; Hoa hai tốt lại đua nhau nở rộ tô thắm hơn lên bảng vàng truyền thống nhà trường.

Năm học 1970 -1971, trường phát triển thành 9 lớp; Đảng ủy, chính quyền cũng với nhà trường quyết định chọn vị trí Quán Thánh xã làm địa điểm chính thức để xây dựng trường, nơi sau 50 năm – hôm nay, chúng ta có dịp gặp lại nhau để tìm về quá khứ, cội nguồn.

Nơi đây Văn Quán đất lành,

Dấu son thuở trước để giành hôm nay.

Tháng 7 năm 1976, với sự đóng góp của toàn dân trong xã, ngôi trường bằng gạch, ngói đầu tiên với 6 phòng học 378m­2 được xây dựng. Thầy và trò đến trường với một niềm vui mới, với một khí thế mới. Vậy là 10 năm có trường ngói mới, 10 năm có 27 học sinh giỏi cấp Tỉnh thật đáng trân trọng. Trong kỉ yếu của mình, thầy giáo Lê Ngọc Lương có viết:

“ Ngày hai buổi vang ca tiếng hát

Bốn mùa hoa thơm ngát mùi hương

Hè về phượng đỏ sân trường

Vui mùa hai tốt tình thương tròn đầy”

Hòa bình thống nhất cả nước bước vào công cuộc xây dựng CNXH; đặc biệt từ những năm 90 của thế kỷ XX cùng với sự đổi mới và phát triển của quê hương, đất nước. Hội nghị lần thứ 2 BCH TW Đảng khoá VIII chỉ rõ: GD&ĐT là quốc sách hàng đầu, đầu tư cho giáo dục là đầu tư phát triển. Nhận thức sâu sắc nghị quyết của Đảng, vận dụng một cách sáng tạo vào hoàn cảnh địa phương; Đảng uỷ, UBND xã đã đề ra nhiều giải pháp nhằm nâng cao chất lượng giáo dục. Thầy giáo Trịnh Mạnh Hùng từ trường Cấp 3 Thanh Chương I về làm Hiệu trưởng, Thầy giáo Nguyễn Thanh Long từ trường C3 Đặng Thúc Hứa về làm Hiệu phó, cùng tập thể cán bộ giáo viên vượt qua nhiều khó khăn, thiếu thốn; thi đua dạy tốt, học tốt, không ngừng đưa nhà trường đi lên. Nhiều tấm gương dạy giỏi từ mái trường này đã trưởng thành như Cô giáo Lê Thị Thuý Vân, Cô giáo Nguyễn Thị Phi Yến, Cô giáo Võ Thu Hoan, Cô giáo Đỗ Thị Hậu, Thầy giáo Nguyễn Thái An, Thầy giáo Đặng Xuân Huệ, Thầy giáo Nguyễn Thanh Nguyên, Thầy giáo Nguyễn Hải Lý, Thầy giáo Lê Văn Hiến, Thầy giáo Võ Đình Giang và còn nhiều thầy cô giáo khác. Trên nền thi đua “hai tốt” là lớp lớp học sinh chăm ngoan, học giỏi. Chỉ tính từ năm 1990 đến tháng 5/2013, nhà trường đã có 17 HSG cấp Tỉnh, ngoài số hàng trăm em hàng năm theo học tại trường năng khiếu của Huyện ngày nay gọi là trường THCS Tôn Quang Phiệt.

          Dù trong các giai đoạn lịch sử có khác nhau, nhưng trường luôn giữ được sự ổn định và tiếp tục phát triển; Chất lượng giáo dục toàn diện, chất lượng mũi nhọn HSG được xếp vào loại khá của Huyện.

          Bước sang Thế kỷ XXI, hội nhập trở thành xu thế tất yếu đối với các quốc gia, khu vực đòi hỏi Ngành giáo dục phải từng bước chuẩn hoá, hiện đại hoá. Tháng 09 năm  2006, nhà trường chính thức được UBND Huyện Thanh Chương giao nhiệm vụ xây dựng Trường chuẩn Quốc gia. Trong quá trình xây dựng trường chuẩn, nhà trường đã nhận được nhiều sự giúp đỡ, hỗ trợ về chủ trương cũng như kinh phí của các Cấp các ngành, của cấp uỷ Đảng, chính quyền từ Huyện đến xã và thôn xóm. Nhân dân xã nhà cho dù đời sống chưa cao nhưng một khi có chủ trương và giải pháp đúng thì mọi người, mọi nhà lại cùng chung sức  để xây dựng nhà trường. Nhiều thế hệ học sinh từ mái trường này dù đang học tập hoặc đã ra công tác, hàng năm nhân các ngày lễ, tết lại tổ chức về thăm trường, thăm thầy cô giáo, trực tiếp nói chuyện với học sinh các thế hệ sau, viết thư chúc mừng, viết báo ca ngợi nhà trường. Cựu học sinh tại Thành phố HCM, Thành phố Vinh, Hà Nội và Anh Nguyễn Xuân Bình - Đại tá cục kỹ thuật Bộ quốc phòng đã ủng hộ nhiều máy vi tính cho phòng tin học của trường; Anh Trịnh Xuân Thành – Trưởng ban quản lý rừng phòng hộ Thanh Chương đã đóng bàn ghế cho các em học tập… Có thể coi đây là một nét độc đáo về nghĩa cử của học sinh cũ đối với mái trường quê hương còn nhiều khó khăn. Nhờ vậy, nhà trường đã có được cơ sở vật chất tương đối khang trang trên một khuôn viên bề thế với diện tích 12.129m², đạt bình quân 31m² cho 1 học sinh. Hệ thống phòng học, phòng thực hành, sân chơi bãi tập… cơ bản đáp ứng yêu cầu. Thế là chỉ hơn hai năm, tháng 8 năm 2009 Chủ tịch UBND Tỉnh Nghệ An cấp bằng Trường THCS Đồng Văn đạtChuẩn quốc gia giai đoạn 2001- 2010. Lế đón bằng được tổ chức vào sáng ngày 15/11/2009.

Trên nền tảng Trường Chuẩn Quốc Gia, trong những năm qua, nhà trường xác định giáo viên là nhân tố quyết định chất lượng  GD nên đã có nhiều giải pháp để chăm lo xây dựng và phát triển đội ngũ. Tại thời điểm này, nhà trường đã có được đội ngũ giáo viên có phẩm chất đạo đức tốt, lập trường tư tưởng chính trị vững vàng, năng lực chuyên môn đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ. Giáo viên dạy giỏi, giáo viên giỏi các cấp đạt trên 90%, nhiều giáo viên là cốt cán chuyên môn của trường, của Ngành. Hàng năm nhà trường có 6-8 cán bộ giáo viên đạt danh hiệu CSTĐ các cấp, nhiều giáo viên được Chủ tịch UBND Tỉnh tặng bằng khen. Trong 5 năm qua, nhà trường có 812 em đạt danh hiệu học sinh giỏi, học sinh tiên tiến, 320 lượt em đạt HSG cấp Cụm, cấp  Huyện, cấp Tỉnh. Kết thúc năm học 2014-2015, nhà trường vinh dự được Chủ tịch UBND Tỉnh  Nghệ An tặng bằng khen danh hiệu tập thể LĐTT XS tiêu biểu. Giám đốc Sở GD&ĐT Nghệ An cấp bằng công nhận KĐCL GD đạt cấp độ 3 – cấp độ cao nhất về công tác KĐCL GD của  Bộ GD&ĐT.

         Năm mươi năm một chặng đường, mái trường  THCS Đồng Văn  thân yêu đã có 9 thầy cô giáo về làm Hiệu trưởng, 6 thầy cô giáo làm P. Hiệu trưởng, hàng trăm thầy cô giáo trong và ngoài Huyện, ngoài Tỉnh về đây giảng dạy và công tác. Hàng ngàn em học sinh từ mái trường này lên học THPT rồi vào Đại học. Hàng trăm em gia nhập LLVT nhân dân. Giờ đây nhiều em đã trở thành nhà nghiên cứu khoa học, nhà hoạt động chính trị, văn hóa, xã hội, doanh nhân thành đạt, tiêu biểu như em Lê Thanh Nga – giảng viên Đại học Vinh có học vị Tiến sĩ ở tuổi 26. Em Trịnh Văn Tùng, em Đỗ Đình Lương, em Nguyễn Hữu Tá, em Huỳnh Thanh Điền, em Nguyễn Thanh Lâm, em Nguyễn Danh Linh, nghệ sĩ nhân dân Hồng Lựu ...

     Năm mươi năm, xây dựng và trưởng thành, chúng ta luôn tự hào trân trọng, ghi nhận và biết ơn công lao, trí tuệ, trách nhiệm của các thế hệ lãnh đạo Đảng ủy, chính quyền, MT TQ xã nhà luôn quan tâm, chăm lo, lãnh đạo, chỉ đạo xây dựng nền GD Đồng Văn trong đó có mái trường THCS. Tính từ ngày thành lập trường năm 1965 đến nay có 21 đ/c là Bí thư, Chủ tịch được Đảng bộ và chính quyền giao trọng trách đó là những học sinh đã trưởng thành từ mái trường này.

      Năm mươi năm - công lao của bao thế hệ thầy giáo, cô giáo thật đáng trân trọng, thật đáng tự hào. Lòng yêu nghề được thắp sáng lên ở 1 miền quê hiếu học và học giỏi, 1 miền quê luôn luôn có một Đảng bộ, chính quyền chăm lo cho sự nghiệp GD. Những cơ duyên ấy đã gặp nhau, giao hòa với nhau để cùng tạo nên vóc dáng Trường THCS Đồng Văn - 50 năm xây dựng, trưởng thành và phát triển.

Năm mươi năm :

“Ôi nhớ lại những ngày gian khổ

Năm mươi năm giông tố vượt qua

Thương thầy giáo đã đi xa

Nhớ bao thầy giáo tuổi già về hưu”.

     Tự hào về truyền thống của nhà trường, vui mừng với những thành quả đã đạt được, các thế hệ nhà giáo, học sinh hôm nay và mai sau có nhiệm vụ nặng nề và vẻ vang là tiếp tục gìn giữ và phát huy để đưa nhà trường đến tầm cao mới. Để làm được như vậy đòi hỏi từ lãnh đạo nhà trường đến các tổ chức đoàn thể, từ mỗi cán bộ giáo viên đến các em học sinh phải nỗ lực cố gắng hết mình trong công tác và học tập, đảm bảo sự chuẩn hóa trong từng con người, từng việc làm, góp phần thực hiện nhiềm vụ nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước, quê hương trong giai đoạn cách mạng mới.

     Tiếp nối truyền thống 50 năm của nhà trường, mong các em luôn chăm ngoan học giỏi, luôn tri ân quá khứ để vươn lên.

Vui tươi, phấn khởi kỉ niệm 33 năm ngày Nhà giáo ViệtNam, 50 năm ngày thành lập Trường THCS Đồng Văn; mỗi chúng ta càng thấy hơn trách nhiệm của mình với sự nghiệp trồng người. Hơn lúc nào hết chúng ta hãy thực hiện tốt lời căn dặn của Chủ tịch HCM đối với nhà giáo “ Thầy cũng như trò, cán bộ cũng như nhân viên, phải thật thà yêu trường mình… Người thầy giáo tốt – thầy giáo xứng đáng là thầy giáo – là người vẻ vang nhất. Những thầy giáo tốt là những anh hùng vô danh”. Tại diễn đàn trọng thể này, đội ngũ nhà giáo chúng ta, từ đáy lòng mình tỏ lòng biết ơn tới sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, sự ủng hộ của các ban Ngành, đoàn thể, các cấp và nhân dân xã nhà. Với tinh thần “tôn sư trọng đạo”, “trọng thầy hiếu học” đã làm cho GD trường THCS Đồng Văn – 50 năm có được diện mạo như hôm nay.

Trích bài viết của Thầy giáo Hiệu trưởng Nguyễn Đình Thi.